เมื่อสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเสด็จขึ้นครองราชย์จึงทรงย้ายราชธานีมาทางฝั่งตะวันออก เพราะทรงต้องการสถาปนาราชธานีใหม่ให้เหมือนพระนครศรีอยุธยา ดังเห็นได้จากการสร้างพระบรมหาราชวังเป็นแบบเดียวกัน มีพระมหาปราสาทเป็นที่ออกว่าราชการและเป็นที่ประกอบพระราชพิธีสำคัญของราชอาณาจักร รวมทั้งเป็นที่รับราชทูตและแขกเมือง และมีพระราชฐานชั้นในตามกฎมณเฑียรบาลครั้งพระนครศรีอยุธยา มีวัดพระแก้วภายในกำแพงพระบรมหาราชวังเป็นที่ประดิษฐานพระแก้วมรกตอันเป็นพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์คู่พระนคร เช่นเดียวกับพระศรีสรรเพชญ์ดาญาณของอยุธยา
การขนานนามพระนครว่า กรุงรัตนโกสินทร์ที่แปลว่า แก้วของพระอินทร์ นั้น หมายถึงพระพุทธมหาปฏิมากรองค์นี้ เพราะพระวรกายของพระอินทร์ผู้เป็นราชาแห่งทวยเทพทั้งปวงในคติพุทธเถรวาทเป็นสีเขียวมรกต
การสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ให้เป็นกรุงเทพทวารวดีอันหมายถึงพระนครที่มีลำน้ำล้อมรอบเช่นเดียวกับพระนครศรีอยุธยา ด้วยการขุดคลองเมือง คือคลองโอ่งอ่างหรือคลองบางลำพูล้อมรอบพระนครที่บรรดาเรือค้าขายและเรือพายของประชาชนสัญจรไปมาได้ อีกทั้งมีชานกำแพงพระนครให้มีท่าเรือจอด ที่ขนส่งสินค้าและเป็นแหล่งที่พักอาศัยของผู้คน คูเมืองธนบุรีเดิมก็ถูกปรับเปลี่ยนให้เป็นคลองชั้นในที่กันพระบรมหาราชวัง พระบวรราชวัง วัดสำคัญ และสถานที่ราชการ รวมทั้งพื้นที่ประกอบพิธีกรรมของราชอาณาจักรออกจากที่อยู่อาศัยของคนทั่วไป ภายในเมืองมีการขุดคลองเชื่อมต่อกับคลองเมือง ให้เป็นทางคมนาคมภายในและเป็นที่ระบายน้ำและของสกปรก รวมทั้งการขุดคลองรอบเมืองออกไปเพื่อทำให้เกิดการขยายตัวของชุมชนตามสองฝั่งริมน้ำที่ทำให้กรุงเทพฯ เป็นเมืองเวนิสตะวันออกเช่นเดียวกับพระนครศรีอยุธยา
ในการตั้งกรุงใหม่นั้น กำลังคนก็เป็นเรื่องสำคัญในการสร้างความเป็นปึกแผ่นที่มีความมั่นคงทางการเมือง ผู้คนที่เข้าสู่กรุงใหม่เป็นคนที่มีความหลากหลายทางชาติพันธุ์และศาสนา มีทั้งคนลาว คนมอญ คนเขมร คนจีน คนญวน คนพม่า คนมลายู และคนฝรั่ง พระมหากษัตริย์สยามดำรงตำแหน่งองค์อัครศาสนูปถัมภกที่ให้ที่ตั้งถิ่นฐาน ที่ทำกิน และที่สร้างวัดและโบสถ์แก่คนกลุ่มต่างๆ ทั่วไปอย่างเสมอภาค กรุงเทพฯ จึงกลายเป็นนครนานาชาติที่มีชุมชนของผู้คนที่มีความหลากหลายทางชาติพันธุ์และศาสนาอยู่ด้วยกันในรัฐเดียวกัน ภายใต้ระบบศักดินาหรือระบบราชการที่สืบมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา เป็นนครที่เปิดโอกาสให้บุคคลที่มีความรู้ความสามารถที่เป็นคนต่างชาติและต่างศาสนาเข้ามารับราชการเป็นประโยชน์กับบ้านเมือง ได้รับการปูนบำเหน็จรางวัลให้เป็นขุนนาง มียศถาบรรดาศักดิ์สืบกันเป็นเหล่าเป็นตระกูลนานาในบ้านเมือง